Informacje
Podlasie – kraina historyczna
Podlasie – to nazwa historycznej krainy położonej na północnym wschodzie Polski na Nizinie Podlaskiej. Obecnie ta historyczna kraina rozciąga się na przestrzeni południowej części województwa podlaskiego, północnej województwa lubelskiego oraz wschodnich powiatów województwa lubelskiego.
Pochodzenie nazwy czyli etymologia słowa „Podlasie” wywodzi się najprawdopodobniej od ruskiego określenia „Pod Lachami” czyli teren położony przy granicy z Polską. Tereny te bowiem należały we wczesnym średniowieczu do Rusi, a następnie do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Zatem w XI w. Podlasie znalazło się w granicach Rusi Kijowskiej a następnie Rusi Halicko-Wołyńskiej. Książe Leszek Mazowiecki otrzymał Drohiczyn w 1180 r. Podlasie od XIII do XV w. stanowiło teren sporny między Mazowszem a Litwą. Ostatecznie w 1390 r. król przekazał te ziemię księciu mazowieckiemu Januszowi I. W trakcie negocjacji dotyczących unii polsko-litewskiej w 1569 województwo podlaskie zostało przydzielone Koronie (Polsce) w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Podlasie dzieliło się na 3 mniejsze ziemie: mielnicka, Drohicką i bielską. Podlasie w trakcie III rozbioru zostało wcielone do Prus w ramach Nowych Prus Wschodnich. Południowa cześć Podlasia (na południe od Bugu) dostała się z kolei pod panowanie austriackie jako część tzw. Nowej Galicji.
W 1807 r. większa część Podlasia przeszła pod panowanie rosyjskie zaś reszta znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W 1815 r. ta cześć znalazła się w królestwie Polskim (kongresowym). Na Podlasiu w trakcie powstania listopadowego (1830-31) toczyły się walki polsko-rosyjskie. Podobnie było w trakcie powstania styczniowego (1863-64). W czasie I wojny światowej w l. 1915-18 znajdowało się pod niemiecką okupacją, zaś w 1918 r. znalazło się w granicach odrodzonej Polski w ramach województwa białostockiego, a południowa cześć – województwa lubelskiego.
Po przegranej kampanii wrześniowej 1939 r. Podlasie zostało włączone do „Zachodniej Białorusi” w ramach ZSRR, w 1941 r. zaś znalazło się w granicach Wielkiej rzeszy niemieckiej. W 1945 r. na Podlasie powrót znalazło się w granicach Polski z wyjątkiem Grodna i części Puszczy białowieskiej które znowu przypadły ZSRR. Ponownie było w granicach województwa białostockiego i częściowo lubelskiego, obecnie zaś – białostockiego i lubelskiego.
Województwo Podlaskie
Województwo Podlaskie powstało w wyniku reformy administracyjnej Polski w dniu 1 I 1999 r. Jego powierzchnia wynosi 20 180 km kw. a liczba ludności 1221 tys. mieszkańców. Zatem gęstość zaludnienia to 61 mieszkańców/km kw.
Mimo ze w swojej nazwie ma „Podlasie” to w rzeczywistości na jego powierzchnię przypada 36% powierzchni historycznego Podlasia. Jest to większość powiatu białostockiego, i powiaty: bielski, hajnowski, moniecki, część siemiatyckiego, sokólskiego, i wysokomazowieckiego.
Pozostałą powierzchnie województwa podlaskiego tworzą:
Suwalszczyzna - w 35% , są to powiaty augustowski, część powiatów grajewskiego, sokólskiego, sejneński, i suwalski); Mazowsze w 20% - powiaty kolneński, łomżyński, zambrowski, części powiatów: grajewskiego, wysokomazowieckiego, białostockiego); Polesie w 7% - część powiatu siemiatyckiego; Ruś Czarna - w 1 % - także część powiatu siemiatyckiego.
Z kolei poza województwem podlaskim znajduje się 42% historycznego Podlasia - na południe od rz. Bug – tereny te wchodzą w skład województw: mazowieckiego i lubelskiego – Sokołów Podlaski, Biała Podlaska, Międyrzecz Podlaski.
Województwo białostockie sąsiaduje od północy i północnego wschodu z Litwą, od wschodu z Białorusią, od południa z województwem lubelskim, od południowego – zachodu i zachodu – z województwem mazowieckim, od północnego zachodu – z województwem warmińsko-mazurskim.
Jeśli chodzi o podział fizyczno-geograficzny, to Podlasie dzieli się na w większości nizinę Północnopodlaska, zaś północne krańce województwa nalezą do Pojezierza suwalskiego. Prawie całe województwo podlaskie leży w dorzeczu Wisły. Głównymi rzekami są : Biebrza, Narew, oraz Bug. Północne krańce pojezierza suwalskiego odwadnia czarna Hańcza należąca do dorzecza Niemna. Na terenie województwa znajduje się też najgłębsze jezioro w Polsce – Hańcza – o głębokości 108,5 m największym jeziorem jeśli chodzi o powierzchnię są Wigry – 21,18 km 2 (10. miejsce w Polsce).
Niemal 30 % powierzchni województwa podlaskiego zajmują lasy. Najwięcej fragmentów pierwotnego środowiska puszczy można zauważyć w Puszczy białowieskiej oraz Puszczy knyszyńskiej i augustowskiej.
Na terenie województwa podlaskiego znajdują się 4 parki narodowe: Białowieski, Biebrzański, Narwiański i Wigierski, 3 parki krajobrazowe: doliny dolnej Narwi, Puszczy Knyszyńskiej i suwalski oraz liczne rezerwaty przyrody.
Obecnie województwo to jest ważnym elementem ekologii w Polsce. Liczne świątynie wielu wyznań , ośrodki sztuki ludowej oraz obiekty przyrodnicze o światowym znaczeniu, oferują turystom liczne szlaki piesze, rowerowe, kajakowe, i trasy narciarskie w zimie.
Podlasie – kultura i turystyka
Teren Podlasia to region pograniczny w którym od dawna ścierały się wpływy różnych państw, kultur i religii, Pozostawiło to po sobie tygiel narodowościowy i wyznaniowy. Oprócz Polaków tereny te zamieszkują Białorusini, Rosjanie, cyganie i Tatarzy. Również wyznaniowo Podlasie jest zróżnicowane – katolicy, prawosławni, ewangelicy, muzułmanie, żydzi i buddyści. W wielu rejonach województwa SA kultywowane ludowe tradycje, np. koło Sokółki i Janowa, ludowe tkactwo, zaś w północno-zachodnich rejonach Puszczy Knyszyńskiej, łyżkarstwo, kowalstwo i garncarstwo. W wielu wsiach zachowała się nadal tradycyjna drewniana architektura mieszkalna i zabudowania gospodarcze. Elementy sztuki ludowej spotyka się o tzw. Małej architekturze , czyli kapliczkach i krzyżach przydrożnych. Najciekawsze zachowane obiekty architektury drewnianej możne spotkać w skansenach w Ciechanowcu, Nowogrodzie czy Jurowicach koło Białegostoku.
Głównymi ośrodkami gospodarczymi województwa są: Białystok, łomża, Suwałki, Grajewo, łapy , Hajnówka, Bielsk podlaski, Augustów czy wysokie mazowieckie. Ruch turystyczny skupia się głównie
w rejonie jezior augustowskich i Białowieży, jednakże wielu turystów również z zagranicy przybywa nad Bagna biebrzańskie i dolinę Narwi.
Stolicą województwa podlaskiego jest Białystok liczący 286 tys. mieszkańców. Innymi powiatowymi miastami są: Suwałki – 69 tys.; Łomża – 65, 1 tys.; Augustów – 30 tys.; bielsk Podlaski-27 tys.; Hajnówka – 24 tys. ; Zambrów – 24 tys.; Grajewo – 23 tys. Sokółka – 20 tys.; Siemiatycze – 16 tys.; Kolno – 11; Mońki – 11 tys.; wysokie Mazowieckie – 9,5 tys.; Sejny – 6.
Do najciekawszych imprez organizowanych w województwie podlaskim należą: Jarmark dworski – w Kiermusach k. Tykocina; XXXV Ogólnopolski Rajd narciarski – w Suwałkach; XIII „aktywne wakacje” – w Białymstoku; IX wielodyscyplinowy rajd narwiański – Rajd krajoznawczy; Ogólnopolski wielodyscyplinowy Rajd po wigierskim Parku Narodowym; V rajd „wakacje na rowerze z PTTK”, Ogólnopolski spływ kajakowy czarną Hańczą Ogólnopolski spływ Kajakowy Rospuda; Ogólnopolski spływ kajakowy Krutynia; Ogólnopolska Młodzieżowa Szkoła turystyki Kajakowej; XII ogólnopolski spływ kajakowy Biebrza-Narew; „Co ma pływać nie utonie” – Augustów. XII Rajd Pieszy Nadbużańskim Podlasiem – w dolinie Bugu; Biegnący Wilk ekspedycja 2004 -; Międzynarodowy Turniej im. Wałkuskiego; Mityng dla uczczenia rocznicy konstytucji 3 Maja; VI Międzynarodowy uliczny Bieg wilka; IV olimpiada Samorządowa województwa Podlaskiego – przeznaczona dla radnych wszystkich szczebli i pracowników administracji samorządowej. Jej celem jest popularyzacja czynnego wypoczynku pośród pracowników samorządowych, wymiana doświadczeń w pracy, integracja środowiska samorządowców, a także rywalizacja sportowa.
Miasteczka Podlasia.
Szczuczyn. Budowa Szczuczyna jest oparta o barokowe założenie miejskie z końca XVII w. z dużym Rynkiem. Murowany, barokowy zespół klasztorny Pijarów, wybudowany w latach 1697-1700 (klasztor) i 1701-11 (kościół), według projektu Józefa Pioli, jako wotum dziękczynne Jana III Sobieskiego za zwycięstwo pod Wiedniem w 1683 r. Klasztor jest trójskrzydłowy, piętrowy, czworoboczny z wieżą . Wnętrza kościoła zostały częściowo przebudowane. W skrzydle południowym zachowały się sklepienia kolebkowo-krzyzowe. Kościół p.w. Imienia Marii, trójnawowy, bazylikowy. W nawie głównej znajduje się barokowa dekoracja sztukatorska, sklepienia kolebkowo-krzyżowe, w prezbiterium zaś kolebkowe z lunetami. Bogate wyposażenie barokowe z XVIII w. Eklektyczna polichromia pochodzi z około 1900 r. kolegium przylegające do kościoła zostało wybudowane wraz z całym zespołem. W 1912 r. została dobudowana część północna. Zabudowę rynku tworzą parterowe, murowane domy, wybudowane w II Pol. XIX w. Są też budynki poczty z 1830 r.
Wąsosz cechuje zabytkowy układ przestrzenny o początkach sięgających XVI wieku. W latach 1508-34 zbudowany został późnogotycki kościół pw. Przemienienia Pańskiego, w stylu późnogotyckim , murowany , trójnawowy, pseudobazylikowy. Remontowany i rozbudowywany w XIX i XX w. Wewnątrz kościoła są ostrołukowe arkady u sklepienia krzyżowo-żebrowe. Polichromia pochodzi z 1926 r . zaś wyposażenie neogotyckie – z pocz. XX w. Kościół filialny pw. Nawiedzenia NMP nie posiada wyraźnych cech stylowych. Powstał z przebudowy kamienicy ok. 1625 r. W elewacji frontowej sgrafitto „Ostatnia wieczerza” z 2 ćw. XVII w. w ołtarzu znajduje się obraz Najświętszej Marii Panny z Dzieciątkiem. Zabytkowe w mieście są tez domy drewniane u murowane z XIX i XX w. Kaplica cmentarna pochodzi z 1913 r. Jest też drewniany młyn wodny z pocz. XX w., i murowana kuźnia z lat 20. XX w. Zespół dworski w Żebrach to dwór drewniany z pocz. XX w.; drewniany czworak z 4. ćw. Xix w. i murowana obora z 4. ćw. XIX. Domy drewniane pochodzą z początków XX w. i murowane z 1934 r.
W Rajgrodzie znajduje się trójkątny rynek który został założony w XVI w. z zabudową w dużej mierze klasycystyczną. Neogotycki kościół pw. Narodzenia NMP pochodzi z lat 1906-12, wieże odbudowane w latach 1987-88 po zniszczeniach wojennych, Grodzisko średniowieczne pochodzi z X-XIII w. i było jednym z punktów systemu obronnego Jaćwingów. W czasach późniejszych tj., XIV- XVI stał tu zamek.
Drohiczyn
Miasto nad Bugiem. Początkiem Drohiczyna był w XI w. gród na polsko-ruskim pograniczu. Drohiczyn otrzymał prawa miejskie w 1498 r. z nadania króla Aleksandra I Jagiellończyka. W 1520 r. Drohiczyn stał się stolicą województwa podlaskiego, i pozostał nią aż do III rozbioru w 1795 r. wtedy też część prawobrzeżna znalazła się w granicach Prus – lewobrzeżna zaś – Austrii. Kolejna zmiana miała miejsca w r. 1807 kiedy to cześć prawobrzeżna znalazła się w Cesarstwie Rosyjskim; lewobrzeżna zaś w 1809 w Księstwie Warszawskim.
Miasto rozwijało się lecz kres temu przyniósł szwedzki „Potop” lat 1655-60. Częściowo podźwignęło się w XVIII w., stało się też ośrodkiem naukowym dzięki Colegium Nobillium założonemu przez Jezuitów i szkółce prowadzonej przez franciszkanów. W XIX w. miasto znowu podupadało i ucierpiało zarówno trakcie I jak i II wojny światowej. W 1991 r. Drohiczyn został stolicą diecezji rzymskokatolickiej, a oprócz trzech kościołów stoi tu także i cerkiew prawosławna.
10 VI 1999 w Drohiczynie miało miejsce historyczne spotkanie ekumeniczne duchownych kościołów chrześcijańskich Polski z Papieżem Janem Pawłem II.
Układ urbanistyczny z XV – XIX w. Jego cechą charakterystyczną jest takie ustawienie najważniejszych budowli- kościołów, klasztorów, cerkwi, by były jak najlepiej widoczne z rzeki Bug, która była w dawnej Rzeczypospolitej ważną arterią komunikacyjną tych okolic. Barokowa katedra Trójcy Świętej została wybudowana w 1723 r. na miejscu starszych świątyń. Stanowi zespół wraz z barokowymi budynkami klasztoru Jezuitów i Pijarów z przełomu XVII i XVIII w. Barokowe wyposażenie świątyni zostało zniszczone władze radzieckie w 1940 r. Obecnie w klasztornych budynkach znajduje się kuria diecezjalna i Seminarium Duchowne.
Zespół klasztorny Franciszkanów składa się z kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, oraz budynków poklasztornych przystosowany jest obecnie do potrzeb diecezjalnego domu księży emerytów i muzeum diecezjalnego. Kościół późnobarokowy z wieżą-dzwonnicą został wybudowany na początku XVII w. Obecna fasada i ołtarz pochodzą z 1730 r. Cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja cudotwórcy w stylu klasycystycznym została wzniesiona w latach 1763-92 jako greckokatolicka, zaś w 1828 r. stała się cerkwią prawosławną i została przebudowana w 1848 r. wewnątrz umieszczono ikonostas przeniesiony z cerkwii w bielsku Podlaskim.
Supraśl
Początek Supraśla stanowiło powstanie na początku XVI wieku monasteru prawosławnego na uroczysku Suchy Grąd. W 1501 r. wzniesiono w tym miejscu drewnianą cerkiew św. Jana ewangelisty potem zaś refektarz. W 1516 r. konsekrowano cerkiew Błagowieszczeńską. Monaster zasłynął z m.in. bogatej biblioteki ze zbiorami takimi jak np. Kodeks Supraslski z XI-XII w. W 1609 r. narzucono monasterowi przejście do unii brzeskiej z Kościołem rzymskokatolickim. Wtedy to unici uczynili Supraśl ważnym ośrodkiem swego obrządku m.in. w 1695 r. uruchomili tutaj swoją drukarnię. Wszystko to zostało skasowane przez władze pruskie w 1796 r.
W 1824 r. monaster znał się znowu obiektem sakralnym lecz tym razem to Rosjanie przywrócili monaster zakonnikom prawosławnym. Supraśl prawa miejskie otrzymał w l,. 30. XIX w. W II Rzeczypospolitej po opuszczeniu klasztoru przez zakonników uciekających na wschód w czasie I wojny światowej, władze państwowe przekazały klasztor Kościołowi rzymskokatolickiemu. W 1944 r. Niemcy wysadzili cerkiew w powietrzem zaś w PRL budynki klasztorne zajęła szkoła rolnicza. Pod koniec XX w. budynki klasztorne stały się z powrotem własnością Kościoła Prawosławnego.
Do zabytków miasta nalezą: układ urbanistyczny z lat 30 XIX w. zwrócić tez trzeba uwagę na jego charakter „ekumeniczny”. Prawosławne świątynie to: cerkiew p.w. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, wybudowana w latach 1503-11 w stylu gotycko bizantyjskim. Po wysadzeniu w 1944 r. w powietrze przez Niemców jest rekonstruowana od 1983 r.; Pałac Opatów – z lat 1635-55, wybudowany w stylu renesansowym, został rozbudowany w poł. XVIII w. wyposażenie wnętrz jest barokowe. Budynki klasztorne pochodzą z lat 1755-64. Brama – dzwonnica z 1752 r. Kościół katolicki p.w. św. trójcy został zbudowany w latach 1861-65, wieża dobudowana zaś w 1902 r. Kościół ewangelicko-augsburski z 1870 r., obecnie zaś jest Rzymskokatolicki.
Zespół parkowo-pałacowy Buchholzów z lat 1892-1903. eklektyczny z elementami secesyjnymi.; obecnie jest to siedziba Liceum sztuk Plastycznych. Park Pałacowy z przełomu XIX i XX w. Dwór został wybudowany w 1822 r. od 1833 r, znajdował się w rękach Zachertów. Został zrekonstruowany w latach 1988-90, obecnie zaś stanowi siedzibę zarządu Parku krajobrazowego Puszczy knyszyńskiej. Zespół fabryki Jansena z poł. XI w. obecnie internat i drewniane domy tkaczy z poł. XIX w.
Tykocin
Rynek w Tykocinie kształtem przypomina Trapez i pochodzi z w. XV. Przekształcony został w XVIII w. w barokowy. W rynku stoi pomnik Stefa Czarneckiego, dłuta Piotra Coudray z lat 1761-63, jeden z pierwszych publicznych świeckich pomników w Polsce. Zespół kościelny pw. św. Trójcy został wybudowany w latach 1742-50 według projektu Józefa Sękowskiego i Jana Henryka Klemma. Kościół jest trójnawowy, bazylikowy z rozbudowaną elewacją – frontowa ścian nawy połączona jest arkadami z dwoma wieżami. Ogrodzenie z lat 1748-50 z bramą na której umieszczone są postacie ewangelistów. Wewnątrz polichromie ścienne autorstwa Sebastiana Ecksteina z 1749 r. Obrazy pędzla Szymona Czechowicza i Sylwestra A. Mirysa. Wyposażenie z Pol. XVIII w. Plebania barokowa z lat 1748-50 niegdyś był to klasztor księży Misjonarzy. Rozbudowana została w latach 1769 -72 na potrzeby seminarium.
Alumnat wojskowy z lat 1633-45 późnorenesansowy, parterowy , na planie kwadratu. Zniszczony w latach 1914-20 odrestaurowany po 1930 r. i w latach 1957-58. Pierwszy w Polsce państwowy dom dla żołnierzy –weteranów. Swą funkcję pełnił on do okresu I wojny światowej. Barokowa synagoga z 1642 r/, druga w Polsce po krakowskiej. Powstała na planie prostokąta. W Tykocinie jest również dom talmudyczny zbudowany w XVIII w., zniszczony w czasie ostatniej wojny i Kirkut – cmentarz żydowski powstały w 1522 r., nieczynny od 1943 r. – najstarsze macewy pochodzą z polowy XVIII w. Zespół klasztorny Bernardynów, został zbudowany w latach 1771 – 91 . trójskrzydłowy, piętrowy, z dziedzińcem i bramą wjazdową. Obecnie jest to Dom Pomocy Społecznej. Kaplica p.w. Nawiedzenia św. Elżbiety, wymurowana z ;lat 1771 -91. na cmentarzy stoi tez kościół murowany z końca XIX w. i neogotycka kaplica grobowa Glogerów, murowana z 1885 r. ; katakumby murowane z początków XIX w. zachował się też drewniany wiatrak z 1887 r. i żelazny most kratownicowy na Narwi, zmontowany po 1954 r. z elementów konstrukcyjnych pozostałych po innych, zniszczonych mostach. Z zamku z XVI w. zachowały się jedynie ruiny a był to w czasach króla Zygmunta Augusta jeden z głównych arsenałów i skarbców królewskich. Z dawnej Rezydencji Ekonomicznej dóbr tykocińskich pozostał jedynie dworek administratora.
Dla upamiętnienia ustanowienia w Tykocinie w 1705 r. Orderu orła białego został wystawiony pomnik który zburzyli sowieci w 1939 r. w 1982 r. został on odbudowany.
Parki Krajobrazowe –
Na terenie województwa podlaskiego znajdują się trzy parki krajobrazowe: Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi, Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej, Suwalski Park Krajobrazowy
Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi. Został utworzony 10 XII 1994 r. w drodze wyodrębnienia go z istniejącego od 1982 r. obszaru Chronionego krajobrazu Pradoliny Narwi. Zajmuje powierzchnię 7353 hektarów oraz 12310, 5 ha otuliny. W skład Parku wchodzi zachowana w prawie naturalnym stanie dolina Narwi od Bronowa do Piątnicy oraz krawędzie otaczających ją wysoczyzn. Narew płynie tu nieuregulowanym korytem, tworząc liczne meandry, starorzecza i odnogi. Dolina rzeki zwęża się na tym odcinku do 15-2 km. , jej dno jest zaś płaskie a otaczające wzniesienia osiągają po 40-50 m wysokości. Względnej. Oprócz cieków są tu jeszcze sztuczne zbiorniki wodne i mokradła. Starorzecza są ostoją dla roślinności wodnej o szuwarowej. Wokół nich tworzą się torfowiska,. Bytują tu liczne gatunki ptactwa wodnego. Raz m.in. łoś i bóbr.
Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej – powstał w maju 1988 r. na obszarze 74447 ha. Jest to największy park krajobrazowy w Polsce. W granicach Parku znajduje się prawie cała Puszcza Knyszyńska. Dominują tu drzewostany iglaste, występują tez liczne gatunki roślin chronionych i rzadkich. , liczne tez SA gatunki charakterystyczne dla tajgi. Ciekawsze ptaki to : bocian czarny, orlik krzykliwy. Z dużych ssaków występuje jeleń, rys, wilk i żubr. Pod względem morfologicznym teren puszczy wykazuje znaczące zróżnicowanie rzeźby.
Suwalski Park Krajobrazowy – powstał 12 i 1976 r. i był pierwszym tego typu parkiem w Polsce. Chroni on elementy najbardziej malowniczego fragmentu krajobrazu północnej Suwalszczyzny. Pow., parku wynosi 6284 ha, zaś otaczającej go strefy ochronnej – 8617c ha – tzw. Otulina. Jest to obszar morenowo-jeziorny z licznymi morenami czołowymi, oazami oraz jeziorami rynnowymi, morenowymi i bezodpływowymi „oczkami;. Teren parku leży w dorzeczu Niemna, zaś główne rzeki to Czarna Hańcza i Szeszupa. Znajduje się tu najgłębsze na niżu środkowoeuropejskim jezioro Hańcza (gł. 108,5 m).
Teren Podlasia , które jest tak ważnym regionem o najmniejszym skażeniu przyrody został objęty programem „zielone Płuca Polski”. Zaś Parki krajobrazowe stanowią uzupełnienie ważnej roli jaką pełnią Parki Narodowe.
Rezerwaty Przyrody
Antoniuk – rezerwat leśny utworzony w 1995 r. ma powierzchni 70 Ha. Leży na północnyn obrzeżu miasta Białegostoku. Celem ochrony jest zachowanie w naturalnym stanie fragmentu lasu z szeregiem gatunków roślin.
Bagno Wizna I -* rezerwat torfowiskowy utworzony w 1967 r. na powierzchni 36 ha wschód od wsi Grądy-Woniecko. Chronił on zachowany fragment rozległego torfowiska niskiego ze stanowiskiem rzadkich gatunków. Po zmeliorowaniu kompleksu torfowisk wokół sukcesji roślinnej spowodowanej odwodnieniem torfowiska.
Beretowo – rezerwat przyrody zwierzęcej powstał w 1995 r. na powierzchni 115 ha. Chroni faunę motyli dziennych i kraśników. Położony jest w południowo-zachodniej części Puszczy białowieskiej, nad rozlewiskiem rzeki Leśna Prawa. Dolina jest silnie zabagniona i porośnięta szuwarami.
Chomotowszczyzna – rezerwat leśny utworzony w 1999 r. na powierzchni 234 ha. Leży na terenie gminy gródek. Chroni fragment puszczy Knyszyńskiej odznaczający się wysokim stopniem naturalności i stanowiący ostoję wolno żyjącego żubra.
Cmentarzysko Jaćwingów – rezerwat archeologiczny utworzony 1959 r. w celu ochrony boru świeżego z cmentarzyskiem Jaćwingów. Położony niedaleko wsi Szwajcaria koło Suwałk. Zajmuje powierzchnię 3,37 ha na której znajduje się kilkanaście kurhanów pochodzących z II – VI n.e. Są to groby całopalne i szkieletowe. Występują tu również rośliny chronione.
Dębowy grąd – założony w 1985 r. Obejmuje powierzchnię 100 ha i chroni naturalny fragment Puszczy Białowieskiej porośnięty wielogatunkowym drzewostanem z dużym udziałem dębu i jesionu. Na polanach nad strumieniem napotkać można zbiorowiska turzycowe. Głazowisko Łopuchowskie – rezerwat geologiczny utworzony w 1988 r. dla ochrony obszaru z dużym nagromadzeniem głazów narzutowych. Jest położony w zachodniej części Suwalskiego Parku krajobrazowego, na wschód od jeziora Hańcza. Grąd Radziwiłłowski – rezerwat o powierzchni 24 ha został założony w 1990 r. koło wsi Radziwiłłówna w gminie Mielnik. Celem ochrony jest zachowanie w naturalnym stanie fragmentu lasu charakterystycznego dla wysoczyzny drohickiej, Jest to wielogatunkowy las liściasty z drzewostanem złożonym z dębu szypułkowego w wieku 140-170 lat z domieszką brzozy brodawkowatej.
Krzemienne góry – rezerwat leśny ochrona częściowa, założony w 1987 r. na powierzchni 79 ha.